WHO-UNICEF నివేదిక, సుప్రీంకోర్టు తీర్పు వెలుగులో భారత్‌లో పాఠశాలల పారిశుధ్య వాస్తవాలు
పాఠశాల అంటే కేవలం నాలుగు గోడలు, పాఠ్యపుస్తకాలు, ఉపాధ్యాయులు మాత్రమే కాదు. ఒక చిన్నారి సురక్షితంగా, ఆత్మవిశ్వాసంతో విద్యనభ్యసించాలంటే పాఠశాలలో సురక్షితమైన తాగునీరు, ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడే పారిశుధ్యం, మరియు పరిశుభ్రత (WASH) సదుపాయాలు ప్రాథమిక అవసరం. ఇవి లేని వాతావరణం పిల్లల ఆరోగ్యాన్నే కాక, వారి చదువును, ముఖ్యంగా కిశోర బాలికల భవిష్యత్తును తీవ్రంగా ప్రభావితం చేస్తుంది. అయితే, మౌలిక వసతుల కల్పనలో అనేక రంగాలు పురోగమిస్తున్నప్పటికీ, మన దేశంలోని లక్షలాది మంది పిల్లలకు బడిలో కనీస మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం కూడా ఇంకా నిరీక్షణగానే మిగిలిపోవడం విచారకరం.
ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO), యూనిసెఫ్ (UNICEF) సంయుక్తంగా విడుదల చేసిన "ప్రోగ్రెస్ ఆన్ డ్రింకింగ్ వాటర్, శానిటేషన్ అండ్ హైజీన్ ఇన్ స్కూల్స్ 2015–2025" జాయింట్ మానిటరింగ్ ప్రోగ్రామ్ (JMP) నివేదిక మరియు ఇటీవల జనవరి 20, 2026న భారత సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన చారిత్రాత్మక తీర్పు పాఠశాల పారిశుధ్య వ్యవస్థలోని లోతైన వ్యత్యాసాలను సమాజం ముందుంచాయి. ఒకవైపు అంతర్జాతీయ స్థాయి సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యాలు (SDG 2030), మరొకవైపు భారత రాజ్యాంగం ప్రసాదించిన ప్రాథమిక హక్కుల నేపథ్యంతో పోల్చి చూసినప్పుడు పాఠశాలల్లో నీరు, పారిశుధ్యం, పరిశుభ్రత సేవలలో ఉన్న తీవ్రమైన సేవా లోపం స్పష్టమవుతోంది.
1. భారతదేశంలో పారిశుధ్య సంక్షోభం – 5 కోట్లు దాటిన పిల్లల నిరీక్షణ
WHO-UNICEF జాయింట్ మానిటరింగ్ ప్రోగ్రామ్ (JMP) తాజా నివేదిక ప్రకారం, 2025 నాటికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా పాఠశాలల్లో అసలు ఎటువంటి పారిశుధ్య సదుపాయాలు లేని 24.4 కోట్ల (244 మిలియన్ల) పిల్లలలో ఏకంగా 5 కోట్లు (50 మిలియన్లు) మంది భారత్‌లోనే ఉన్నారు. అంటే ప్రపంచవ్యాప్తంగా పాఠశాలల్లో మరుగుదొడ్లు లేని మొత్తం పిల్లలలో దాదాపు ఐదవ వంతు (nearly a fifth) మన దేశంలోనే నివసిస్తున్నారు. పారిశుధ్య వసతులు లేని పిల్లల సంఖ్య పరంగా భారత్ అంతర్జాతీయంగా అత్యంత అధిక భార కలిగిన దేశంగా మొదటి స్థానంలో నిలిచింది.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇతర అధిక భార దేశాలతో పోల్చినప్పుడు ఈ సంఖ్య తీవ్రత బోధపడుతుంది. 2025 నాటికి బడిలో పారిశుధ్యం లేని పిల్లల సంఖ్య నైజీరియాలో 3.4 కోట్లు (34 మిలియన్లు), ఇథియోపియాలో 2.6 కోట్లు (26 మిలియన్లు), డెమోక్రటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ కాంగో (DRC)లో 1.1 కోట్లు (11 మిలియన్లు) మరియు ఇండోనేషియాలో 80 లక్షలు (8 మిలియన్లు) గా నమోదైంది. ఈ గణాంకాల సరసన భారత్‌లోని 5 కోట్ల సంఖ్య నిలవడం దేశీయ పాఠశాలల్లో మౌలిక వసతుల విస్తరణ ఆవశ్యకతను ఎలుగెత్తి చాటుతోంది.
అయినప్పటికీ, ఈ నివేదిక సమీక్షించిన దశాబ్ద కాలంలో (2015–2025) భారత్ గణనీయమైన పురోగతిని కూడా సాధించింది. పారిశుధ్య సదుపాయాలు లేని పాఠశాలల సంఖ్యను భారత్ ఈ పదేళ్లలో 14 శాతం తగ్గించగలిగింది. ఒకవైపు జాతీయ స్థాయిలో స్వచ్ఛ భారత్, సర్వ శిక్షా అభియాన్ వంటి భారీ మౌలిక వసతుల ప్రాజెక్టుల ద్వారా ప్రగతి కనిపిస్తున్నప్పటికీ, మన విస్తారమైన జనాభా దృష్ట్యా కోట్లాది మంది పిల్లలు ఇప్పటికీ కనీస మానవ ఆత్మగౌరవానికి దూరమవుతున్నారనేది నిగ్గు తేలిన వాస్తవం.
"In 2025, despite progress, 244 million children still had no sanitation service at their school."
2. రాజ్యాంగ హక్కుగా ఋతుక్రమ పరిశుభ్రత నిర్వహణ
జనవరి 20, 2026 నాటి భారత సుప్రీంకోర్టు తీర్పు మరియు దాని ఆధారంగా కేంద్ర మాధ్యమిక విద్యా బోర్డు (CBSE) విడుదల చేసిన సర్క్యులర్ (Acad-12/2026, మార్చి 18, 2026) పాఠశాల పారిశుధ్య భావనను కేవలం భౌతిక నిర్మాణాల స్థాయి నుండి రాజ్యాంగ హక్కుల స్థాయికి పునర్నిర్వచించాయి. గౌరవప్రదమైన ఋతుక్రమ आरोग్యాన్ని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 లో అంతర్భాగమైన జీవించే హక్కుగా అత్యున్నత న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది. కిశోర బాలికలకు విద్యా హక్కు మరియు సమాన అవకాశాలు లభించాలంటే పాఠశాలల్లో ఋతుక్రమ పరిశుభ్రత నిర్వహణ (MHM) సేవలు తప్పనిసరి అని కోర్టు పేర్కొంది.
ఇక్కడ గమనించాల్సిన కీలకమైన అంశమేమిటంటే—సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించిన మౌలిక సదుపాయాల ప్రమాణాలు JMP యొక్క "ప్రాథమిక పారిశుధ్య సేవలు" (Basic Sanitation Service) నిర్వచనంతో నేరుగా ముడిపడి ఉన్నాయి. JMP ప్రకారం ఒక పాఠశాల పారిశుధ్య సేవ 'ప్రాథమికం' అనిపించుకోవాలంటే అక్కడ నాణ్యమైన మరుగుదొడ్లు ఉండటమే కాకుండా, అవి బాలికలకు ప్రత్యేకంగా కేటాయించబడి ఉండాలి మరియు 'ఉపయోగంలో' (usable) ఉండాలి. అంటే, మరుగుదొడ్ల తలుపులు ఎల్లప్పుడూ తెరిచి లేదా తాళం చెవి అందుబాటులో ఉండాలి, డ్రెయినేజీ బ్లాక్ కాకుండా పనిచేస్తుండాలి, మరియు లోపల గడియ వేసుకునేలా ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడే ప్రైవసీ ఉండాలి.
ఈ చట్టపరమైన ఆదేశాల అమలుకై CBSE పాఠశాలలకు జారీ చేసిన తప్పనిసరి మార్గదర్శకాలు:
- ప్రత్యేక మరుగుదొడ్లు (Infrastructure): బాలికలకు సురక్షితమైన, తగిన సంఖ్యలో, నీటి సదుపాయం మరియు పరిశుభ్రత కలిగిన ప్రత్యేక మరుగుదొడ్లు ఉంచాలి.
- ఉచిత సామాగ్రి (MHM Facilities): జీవవిచ్ఛిన్నమయ్యే (biodegradable) శానిటరీ నైప్‌కిన్లు ఉచితంగా లభించేలా చూస్తూ, ప్రత్యేక MHM కార్నర్లను ఏర్పాటు చేయాలి.
- చెత్త నిర్వహణ (Waste Management): ఉపయోగానంతరం శానిటరీ వ్యర్థాలను శాస్త్రీయంగా విసర్జించే/నిర్మూలించే పర్యావరణ హిత వ్యవస్థలు ఉండాలి.
- అవగాహన కార్యక్రమాలు (Awareness): విద్యార్థులకు ఋతుక్రమ ఆరోగ్యం మరియు యుక్తవయస్సు మార్పులపై శిక్షణ ఇవ్వాలి. NCERT/SCERT మార్గదర్శకాలకు అనుగుణంగా లింగ-సున్నితత్వ చర్చలు చేపట్టి, బాలికలకు మద్దతుగా నిలిచే పాఠశాల వాతావరణాన్ని ప్రోత్సహించాలి.
- తనిఖీలు మరియు నివేదికలు (Monitoring): జిల్లా విద్యాధికారులు (DEO) క్రమానుగత తనిఖీలు నిర్వహించాలి. ఈ నిబంధనల అమలుపై అన్ని పాఠశాలలు నిర్దేశిత గూగుల్ లింక్ ద్వారా మొదటి విడత నివేదికను మార్చి 31, 2026 నాటికి, రెండవ విడత నివేదికను ఏప్రిల్ 30, 2026 నాటికి తప్పనిసరిగా సమర్పించాలి.
3. మంచి నీటి సదుపాయంలో భారత్ సాధించిన ప్రగతి
పారిశుధ్య రంగంలో తీవ్ర సవాళ్లు ఉన్నప్పటికీ, పాఠశాలల్లో సురక్షిత తాగునీటి సదుపాయం కల్పించడంలో భారత్ ఆశాజనకమైన పురోగతిని సాధించింది. 2025 నాటికి భారత్‌లోని పాఠశాలల్లో తాగునీటి సౌకర్యం లేని పిల్లల సంఖ్య 1.2 కోట్లకు (12 మిలియన్లు) తగ్గింది. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా తాగునీటి సేవలు లేని మొత్తం పిల్లలలో ప్రతి 20 మందిలో ఒకరు (1 in 20) మాత్రమే.
2015 నుండి 2025 మధ్యకాలంలో భారత్‌లో పాఠశాలల ప్రాథమిక తాగునీటి కవరేజీ ప్రతి ఏటా 4 శాతానికి పైగా పెరిగింది. ఈ వేగవంతమైన పురోగతి కారణంగా, JMP పర్యవేక్షించిన 62 దేశాలలో, సస్టైనబుల్ డెవలప్‌మెంట్ గోల్ (SDG Target 2030) లక్ష్యమైన 100% సార్వత్రిక తాగునీటి సాధన దిశగా సరైన మార్గంలో (on track) పయనిస్తున్న 28 దేశాలలో భారత్ ఒకటిగా నిలవడం విశేషం.
4. 2030 లక్ష్యాలకు దూరంలో ప్రపంచం
SDG కాలపరిమితి ముగియడానికి కేవలం ఐదేళ్లు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నప్పటికీ, 2030 నాటికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా పాఠశాలల్లో ప్రాథమిక WASH సేవలను సార్వత్రికంగా (>99%) అందించే లక్ష్యానికి ప్రపంచం చాలా దూరంలో ఉండిపోయింది. ప్రస్తుత మందకొడి వేగంతో పయనిస్తే లక్ష్య సాధన అసాధ్యమని నివేదిక హెచ్చరించింది. 2030 నాటికి లక్ష్యాలను అందుకోవాలంటే అంతర్జాతీయంగా ప్రగతి వేగాన్ని భారీగా పెంచాల్సి ఉంది:
- మంచినీరు (Drinking Water): ప్రాథమిక తాగునీటి ప్రగతి రేటును 4 రెట్లు పెంచాలి.
- పారిశుధ్యం (Sanitation): ప్రాథమిక పారిశుధ్య ప్రగతి రేటును 5 రెట్లు పెంచాలి.
- పరిశుభ్రత (Hygiene): ప్రాథమిక పరిశుభ్రత ప్రగతి రేటును 4 రెట్లు పెంచాలి.
ప్రస్తుత ధోరణి ఇలాగే కొనసాగితే, 2030 నాటికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా 84% పాఠశాలల్లో ప్రాథమిక నీటి సేవలు, 81% పాఠశాలల్లో ప్రాథమిక పారిశుధ్య సేవలు, మరియు కేవలం 79% పాఠశాలల్లో మాత్రమే ప్రాథమిక పరిశుభ్రత సేవలు అందుబాటులోకి వస్తాయి. ఫలితంగా 2030 ముగిసే సమయానికి కూడా ప్రపంచవ్యాప్తంగా 10% పాఠశాలలకు అసలు నీటి సేవలు, 7% పాఠశాలలకు పారిశుధ్య సేవలు, మరియు 12% పాఠశాలలకు కనీస పరిశుభ్రత సేవలు లేకుండా పోతాయి.
5. సబ్బు, నీటి లేమి – పరిశుభ్రతలో పడుతున్న అడుగులు మరియు డేటా లోటు
పాఠశాలల్లో చేతుల పరిశుభ్రత (Hygiene) మరొక ఆందోళనకరమైన అంశం. భారత్‌లో దాదాపు 2 మిలియన్ల (2 కోట్లు) పిల్లలకు పాఠశాలల్లో ఎటువంటి పరిశుభ్రత సేవలు అందుబాటులో లేవు. అంతర్జాతీయంగా చూస్తే 54.5 కోట్ల (545 మిలియన్లు) మంది పిల్లలకు సబ్బు, నీటితో కూడిన ప్రాథమిక చేతుల పరిశుభ్రత సౌకర్యాలు లేవు.
అయితే, ఈ విశ్లేషణలో అత్యంత సవాలుతో కూడిన అంశం "డేటా లోటు" (Data Deficit). భారత్‌కు సంబంధించి 2024 తర్వాతి జాతీయ స్థాయి తాజా సమాచారం అందుబాటులో లేకపోవడం వల్ల, JMP నివేదిక 2024 దాటి భారత్‌కు మాత్రమే కాక, మొత్తం మధ్య మరియు దక్షిణాసియా (Central and Southern Asia) ప్రాంతానికి పరిశుభ్రత అంచనాలను రూపొందించలేకపోయింది. అంటే, భారతదేశం నుండి సమాచారం సమయానికి లభించకపోవడం అనేది ఒక సంపూర్ణ భౌగోళిక ప్రాంతం యొక్క అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణనే అంధకారంలోకి నెట్టివేసింది.
అంతేకాకుండా, అనేక పాఠశాలల్లో చేతులు శుభ్రం చేసుకునే భౌతిక నిర్మాణాలు (వాష్ బేసిన్లు) నిర్మించినప్పటికీ, వాటిలో నిరంతరం నీరు లభించకపోవడం, సబ్బు అందుబాటులో లేకపోవడం వల్ల అవి కేవలం కాగితాలకే పరిమితమవుతున్నాయి. ఈ భౌతిక నిర్మాణాలకు, వాస్తవ వినియోగానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసం పాఠశాల ఆరోగ్య పర్యవేక్షణలో ప్రధానమైన అంధకార ప్రాంతంగా (blind spot) మిగిలిపోతోంది.
పాఠశాలల్లో నీరు, పారిశుధ్యం మరియు పరిశుభ్రత (WASH) సదుపాయాలు అనేవి కేవలం ఇటుకలు, సిమెంట్ లేదా పైపులకు సంబంధించిన భౌతిక నిర్మాణాల అంశం కాదు. అవి పిల్లల ప్రాథమిక హక్కులు, ఆరోగ్యకరమైన పెరుగుదల మరియు మానవ ఆత్మగౌరవంతో ముడిపడి ఉన్న రాజ్యాంగ మౌలిక రక్షణలు. భారత సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన చట్టపరమైన ఆదేశాలు, CBSE కఠిన తనిఖీ గడువులు మరియు 2030 నాటికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా కావలసిన ఐదు రెట్ల వేగవంతమైన పెట్టుబడులు ఏకకాలంలో సమకూరితేనే ఈ పారిశుధ్య లోటును మనం పూడ్చగలం.
బడి తలుపు తట్టిన ప్రతీ చిన్నారికి చదువుకునే హక్కుతో పాటు శుభ్రమైన, సురక్షితమైన మరుగుదొడ్డిని పొందే ఆత్మగౌరవ హక్కు ఉందనే ప్రాథమిక రాజ్యాంగ వాస్తవాన్ని మన సమాజం మరియు పాలక వ్యవస్థలు ఎప్పుడు గుర్తించి పూర్తి స్థాయిలో కార్యాచరణలోకి తెస్తాయి?
